Tokom dužeg niza godina u našoj zemlji postoji problem proizvodnje i distribucije zdravog sadnog materijala maline, ali i drugog voća koje se kod nas gaji. Više puta je ukazivano na nevolje proizvođača koji su zbog nabavke zaraženog sadnog materijala, najčešće gljivičnim oboljenjima kao što su trulež korena maline (Phytophthora rubi (W.F. Wilcox & J.M. Duncan) Man in t Veld) i venjenje izdanaka maline – traheoverticilioza (Verticillium albo-atrum Reinke & Berthold i Verticillium dahlie Klebahn). Ogroman problem predstavlja i bakterijski rak korena (Agrobacterium tumefaciens (Smith & Townsend) Conn) i izdanaka maline (Agrobacterium rubi (Hildebrand) Starr & Weiss) zbog kojih u našoj zemlji skoro i da ne postoji zdrav zasad maline sorte Polka. Virusi su takođe problem koji ne dovodi do sušenja zasada ali zbog iscrpljivanja biljaka, smanjenog prinosa i kvaliteta plodova ekonomska računica je na izuzetno niskom nivou i proizvođači odustaju od nege bolesnih zasada.
Drugačije sortne karakteristike
Nažalost, bolesti nisu jedini problem sa kojima se naši proizvođači suočavaju. U prethodne 3 do 4 godine veliki broj njih se suočio sa činjenicom da su prilikom kupovine zahtevali sadnice jedne sorte, a da su po njihovom prorodevanju shvatili da u svojim zasadima neguju mutirane biljke koje ni po čemu ne odgovaraju onome što su tražili. Naime, zbog pogrešne procedure proizvodnje i nepravilnog tretmana sadnog materijala sorte Fertodi zamatos proizvođači su, iako primenivši sve potrebne mere proizvođačke prakse, odličnog prijema i porasta biljaka, druge godine po sadnji ostali bez prinosa, a i ono malo plodova koje su ubrali ni po čemu nisu ličili na karakteristične plodove ove sorte. Najčešća zamerka proizvođača bila je da su plodovi sitni, da su nepravilnog oblika i da se prilikom berbe raspadaju i krune a zbog malog broja koštunica od kojih je sastavljen plod maline su ih nazvali „trozrnci”.
Sorta Fertodi zamatos se poslednjih godina prilično raširila u malinjacima Zapadne Srbije, pre svega zbog činjenice da bolje podnosi teža zemljišta u odnosu na Vilamet i Miker ali i hroničnog deficita kvalitetnog sadnog materijala ove dve sorte.
Pored izostanka prinosa i lošeg kvaliteta plodova, ono što je evidentirano u zasadima zasnovanim lošim sadnim materijalom, odnosilo se na izostanak formiranja rodnih grančica po čitavoj dužini izdanaka. Najčešći izbrojani broj rodnih grančica bio je svega 5 do 7 što je značajno manje od 21 do 30 rodnih grančica koliko je uobičajeno na izdancima tipične sorte Fertodi zamatos. Izmerena prosečna dužina rodnih grančica kod mutiranih izdanaka bila je svega 15 do 17 centimetara, što je takođe netipično za ovu sortu čije su rodne grančice, od donje trećine do vrha izdanka, u zavisnosti od vegetacije i kondicionog stanja zasada prosečno duge od 40 do 50 cm.
Iskusniji proizvođači su vizuelnim pregledima mladih izdanaka utvrdili da 80% nema karakteristična obeležja tražene sorte. Razlike u odnosu na standardnu sortu su se odnosile na pojavu netipične, bledo zelene boje na izdancima i izostanak bodlji na njima. Manji broj izdanaka imao je pojedinačne bodlje koje su netipične, zelene boje, oblika i veličine značajno različitih u odnosu na standardnu sortu. Kod više od 15% izdanaka u zasadima je uočena pojava izuzetno velikih i jakih bodlji po čitavoj dužini (od dna do vrha), koji su crvenkasto mrke boje, što takođe ne odgovara standardnoj sorti.
Zbog svega ovoga i iskazane potrebe za utvrđivanjem sortne ispravnosti primenjen je metod ispitivanja različitosti, uniformnosti i stabilnosti (DUS test) karakterističnih osobina koje su izvršene u zasadima i u laboratoriji.
Rezultati sprovedenih ispitivanja su ukazali da prema habitusu izdanaka, intenzitetu i obojenosti istih, dužini internodija, rasporedu, obliku i dužini vegetativnih pupoljaka na izdancima, prisustvu, veličini, dužini i obojenosti bodlji na izdancima, boji lista, broju liski, poprečnom preseku i naboranosti i nazubljenosti lista, položaju bočnih liski, dužini, širini i prisustvu antocijana kod vršnih liski, morfoloških osobina i mase ploda, kao i broja i oblika koštunica i mase semenki nakon odvajanja od koštunice, ispitivani uzorci ne odgovaraju sortnim karakteristikama sorte Fertodi zamatos. Izgled i odsustvo obojenosti izdanaka antocijanima, kratke rodne grančice koje su skoncentrisane u vršnom delu izdanka, odsustvo bodlji u prizemnom delu velikog broja izdanaka, pojava izdanaka sa izuzetno velikim bodljama koje su crvenkasto mrke boje i koje se nalaze po čitavoj dužini izdanaka, raspored, veličina i oblik bodlji na analiziranim izdancima su osobine koje su po DUS testu drastično različite od osobina standardne sorte Fertodi zamatos.
Sadnice tretirane hormonskim sredstvima
Ono što čitaoci i proizvođači treba da znaju da se standardna sorta Fertodi zamatos odlikuje izdancima normalne zelene boje, sa pojavom antocijana ljubičaste boje u gornjoj polovini izdanka. Rodne grančice na izdancima kod ove sorte su ravnomerno raspoređene po čitavoj dužini, a ne samo pri vrhu izdanaka, kao i da su ljubičasto mrke bodlje pretežno skoncentrisane u prizemnom delu izdanka. Prosečna visina i širina okruglastih bodlji kod standardne sorte Fertodi zamatos na normalno razvijenom izdanku iznosi 1,85 mm visine i 1,13 mm širine. Pored dominantno zastupljenih, netipičnih izdanaka bledo zelene boje na kojima je evidentan izostanak bodlji, u ispitivanim zasadima određeni procenat izdanaka je imao izuzetno velike i jake bodlje crvenkasto mrke boje, nepravilnog oblika, netipično raspoređenih po čitavoj dužini izdanka. Merenjem bodlji na izdancima utvrđeno je da su u proseku visoke 2,71 mm, da nisu okruglastog oblika u osnovi i da im širina iznosi 1,35 mm po užoj strani i 1,67 mm po široj strani, što su vrednosti značajno veće od bodlji tipičnih za sortu Fertodi zamatos!
Cilj nabavke sadnog materijala sorte Fertodi zamatos za proizvođače bio je stabilan prinos i kvalitet plodova, a to je nažalost u potpunosti izostalo. Za potrebe analiza iz većeg broja zasada koji su zasnovani sa problematičnim materijalom uzeti su uzorci plodova koji su poređeni sa plodovima standardne sorte.
Oblik plodova ubranih sa netipičnih biljaka bio je u velikoj meri deformisan, dok su plodovi uzeti sa izdanaka tipičnih za sortu bili okruglasto koničnog oblika, izmerena prosečna masa pojedinačnog deformisanog ploda bila je 0,97 g (kod normalih 3,48 g), prosečan broj koštunica kod deformisanog ploda bio je 34 (kod normalnog 75), prosečna masa semenki kod deformisanih plodova je 1,66 mg (kod normalnih 1,60 mg).
Upravo veća masa semenki kod plodova netipičnih za sortu Fertodi zamatos u odnosu na semenke iz plodova karakterističnih za ovu sortu ukazuje da je sadni materijal tokom proizvodnje bio višekratno i nekontrolisano tretiran hormonskim sredstvima.
Loš odabir kandidat klona
Zbog činjenice da su jedino masa i oblik ploda u velikoj meri podložne uticaju agroekoloških činilaca sredine i nivoa i kvaliteta primenjenih mera nege, sve ostale karakteristike predstavljaju sortno specifična svojstva i ne podležu značajnijem uticaju spoljašnih faktora, za izdanke uzete iz više problematičnih zasada izvršeno je i virusološko ispitivanje molekularnom RT-PCR metodom. Izdanci su testirani na prisustvo virusa šarenila lista maline (raspberry leaf mottle virus, RLMV), latentnog virusa maline (raspberry latent virus, RpLV), virusa žbunaste kržljavosti maline (raspberry bushy dwarf virus, RBDV) i virusa mrljavosti lista maline (raspberry leaf blotch virus, RLBV).
Kod većine uzetih uzoraka iz problematičnih zasada je utvrđeno prisustvo virusa šarenila lista maline i virusa mrljavosti lista maline, a ostalih nije.
Naučnoj i stručnoj javnosti je dobro poznato da rehuljavost plodova maline može biti prouzrokovana i virusima, i to kada je malina istovremeno zaražena sa RLMV, RpLV i RBDV. U zarazi sa jednom virusom, pojava deformisanih plodova je veoma retka pojava naročito kod ekonomski značajnih sorti, pa se može zaključiti da uzrok navedenih promena kod ispitivanog uzoraka nisu virusi zbog čega je konstatovano da su pomenute pojave najčešće javljaju u slučajevima neadekvatne proizvodnje sadnog materijala maline.
Prema međunarodnoj EPPO PM 4/10(2) sertifikacionoj šemi za Rubus vrste kojima malina pripada, strogo je definisan način proizvodnje sadnog materijala. U slučaju neodgovarajućeg načina proizvodnje, a to je loše sprovedena klonska selekcija i nepravilan izbor početnog materijala koji uprkos dobrom zdravstvenom statusu nema poželjne pomološke karakteristike čijim se daljim umnožavanjem ispoljavaju negativnosti. Problem predstavlja i veći broj subkultura i tretman hormonima koji može dovesti do različitih poremećaja (malformacija) u obliku i karakteristikama ploda, kao i do pojave netipičnih izdanaka.
Loš odabir kandidat klona (trebalo bi da ima tipične karakteristike određene sorte) koji se dalje umnožava primenom različitih tehnika i uz nekontrolisano korišćenje hormona (posebno je štetan kumulativni uticaj citokinina) u proizvodnom ciklusu dovodi do pojave netipičnih izdanaka za određenu sortu, izostanka ili veoma niskog intenziteta plodonošenja, kao i neuslovnih plodova koji po svojim karakteristikama ne odgovaraju plodovima tražene sorte. Po pravilu, negativne osobine ispoljene u prvim godinama po sadnji opstaju i u narednim vegetacijama.
Oštećeni proizvođači će u velikom broju slučajeva pravdu potražiti na sudu, a nama treba da je za opomenu i nauk da je prilikom proizvodnje, uvoza i prometa sadnog materijala potrebno poštovati međunarodno priznate protokole i šeme i da zdravstvena ispravnost nije jedini preduslov uspešnosti određene proizvodnje.
Piše: dr Aleksandar Leposavić
PhD Fruit Research Institute – Čačak
Foto: Adobe Stock, Freepik
