Usred Boke postoji mesto koje su stvorili vera, more i ljudska upornost. To mesto zove se crkva Gospe od škrpjela i jedno je od najzanimljivijih tačaka Boke kotorske koju iz godine u godinu posećuje veliki broj turista, ali i vernika koji na to veštačko ostrvo dolazi da uputi molitvu u iščekivanju da im, pred čudotvornom ikonom, Presveta Bogorodica ispuni želje.
I tako smo se i mi zaputili, morem, da vidimo tu svetinju u sred vode, zašto na desetine hiljada ljudi iz svih krajeva sveta pristaje na to ostrvce nedaleko od Perasta. Jer neka mesta čovek obiđe. Neka fotografiše. Neka precrta sa spiska turističkih atrakcija. A onda postoje mesta koja ponese sa sobom. Gospa od Škrpjela je upravo takvo mesto.
Dok čamac napušta perašku obalu i klizi preko mirne površine Jadrana, ustalasanog ponekim gliserom ili brodićem koji prođe, pogled najpre pada na dva ostrva koja već vekovima čuvaju ulaz u ovaj deo zaliva. Na jednom se nalazi manastir Svetog Đorđa (Svetog Jurja), okružen čempresima. Na drugom, manjem i svetlijem, uzdiže se crkva Gospe od Škrpjela.
Na prvi pogled deluje kao još jedno mediteransko ostrvce. Na drugi, shvatite da je čitavo mesto jedno veliko čudo. Jer ostrvo na kome stoji crkva nije stvorila priroda.
Stvorili su ga ljudi.
ŠTA ZNAČI „ŠKRPJELA?
Prvo pitanje koje se nameće svakom posetiocu jeste neobično ime.
Reč „škrpjel“ u starom primorskom govoru označava stenu, hrid ili morski greben koji viri iznad površine mora. Zato „Gospa od Škrpjela“ doslovno znači – Gospa od Hridi. I upravo je na jednoj takvoj hridi, prema predanju, sve počelo.
IKONA NA STENI
Godina je 1452. Prema predanju, dvojica peraških mornara, braća Mortešić, pronašla su na maloj hridi usred mora ikonu Bogorodice sa Hristom. Prema jednom predanju molitva pred ovom ikonom podarila je zdravlje jednom od braće, a prema drugom, ikona Bogorodice nestajala je iz njihovog doma, a moreplovci su je zaticali upravo na toj hridi gde su je Mortešići pronašli. U vremenu kada je vera bila podjednako stvarna kao vetar i talasi, takav događaj nije mogao ostati bez odjeka. Meštani su odlučili da na mestu pronalaska podignu kapelu, ali je problem bio jer nije bilo zemlje. Postojala je samo hrid. Tada je započet posao koji će trajati vekovima. Svaki mornar koji bi se vratio sa plovidbe bacao je kamen na to mesto. Potapani su i stari jedrenjaci natovareni stenama. Polako, godinama, decenijama i vekovima, hrid je rasla. Tako je usred Boke nastalo jedino veštačko ostrvo na Jadranu površine od 2.000 kvadratnih metara.
VIŠE OD MUZEJA: ŽIVA SVETINJA USRED MORA
Iako je Gospa od Škrpjela jedna od najposećenijih znamenitosti Crne Gore, ona nije samo istorijski spomenik niti muzejska postavka. Crkva je i danas u punoj bogoslužbenoj funkciji. U njoj se redovno služe mise, venčanja i druge verske svečanosti, a brojni hodočasnici tokom cele godine dolaze da se pomole pred čudotvornom ikonom Bogorodice, zaštitnice moreplovaca i porodica Boke.
Sadašnja crkva podignuta je 1630. godine, dok je nakon zemljotresa i kasnijih dogradnji dobila izgled koji uglavnom ima danas. Njen arhitektonski izraz nosi snažan pečat venecijanskog baroka, što ne iznenađuje ako se zna koliko su Perast i Boka u to vreme bili povezani sa Mletačkom Republikom.
Posebnu vrednost predstavlja glavni mermerni oltar, rad čuvenog venecijanskog vajara Antonija Kapelarija (Antonio Capellari), koji je u XVIII veku izveo i nekoliko drugih značajnih oltarskih celina na istočnoj obali Jadrana. Bogata mermerna dekoracija i sklad proporcija svrstavaju ga među najlepše barokne oltare u Boki Kotorskoj.
Pažnju privlače i istorijske orgulje koje su tokom vekova više puta obnavljane. Kao i čitav hram, i one svedoče o vremenu kada su peraški kapetani iz najudaljenijih luka Evrope i Mediterana donosili ne samo bogatstvo već i umetničke uticaje koji su oblikovali izgled svetilišta.
Zato Gospa od Škrpjela danas istovremeno predstavlja crkvu, muzej, riznicu, hodočasničko mesto i jedan od najvažnijih simbola kulturnog identiteta Boke Kotorske.
BOGORODICA POMORACA
Da bi se razumela Gospa od Škrpjela, mora se razumeti Perast. Danas je to tihi barokni gradić koji pohode turisti diveći se viševekovnim objektima u mestu prošaranom brojnim kafićima i restoranima uz more. Nekada je bio jedna od najvažnijih pomorskih tačaka istočnog Jadrana. Njegovi kapetani plovili su do Venecije, Levanta, Španije i dalekih prekookeanskih luka. Pre polaska na put dolazili su u Gospu od Škrpjela. Po povratku su joj donosili darove. Zato je ovo svetilište vremenom postalo ne samo hram već i riznica čitave jedne civilizacije koja je živela od mora, a danas se radi o mestu s najvećom kolekcijom zavetnih slika i zavetnih pločica na tlu, odnosno moru Evrope. Crkva i muzej poseduju preko 2.000 srebrnih zavetnih pločica, a najstarija datira iz 1654. godine koju je poklonio Peraštanin nakon pobede nad mnogobrojnijom i snažnijom turskom vojskom. Na zavetnim pločicama su najčešće prikazani brod u oluji, brod u bitki ili deo tela koji je bio bolestan.
UNUTRAŠNJOST KOJA ODUZIMA DAH
Spolja skromna i bela. Iznutra raskošna. Glavni oltar od šarenog mermera dominira prostorom. U njegovom središtu nalazi se čudotvorna ikona Gospe od Škrpjela, srce čitavog svetilišta. Kako se veruje, upravo u oltaru se nalazi ta čudotvorna ikona koja je izabrala sebi mesto, dok se iza oltara nalazi i stena na kojoj je Gospa pronađena. Veruje se da je to mesto i danas čudotvorno, pa mu sa svojim željama i molbama pristupaju vernici i dotiču tu stenu iza oltara.
Iznad posetioca uzdiže se plafon koji je oslikao Tripo Kokolja, najznačajniji barokni slikar stare Boke. Ukupno 68 ulja na platnu darovao je ovoj jedinstvenoj crkvi.
Scene svetaca, anđela i biblijskih ličnosti prekrivaju svod kao da se nebo spustilo u crkvu. U tišini hrama čovek lako zaboravi da se nalazi na malom ostrvu usred mora.
ŽENA KOJA JE 25 GODINA VEZLA BOGORODICU
U muzeju Gospe od Škrpjela čuva se jedno od najneobičnijih dela umetnosti na Jadranu.
Jacinta Kunić-Mijović dvadeset pet godina vezla je lik Bogorodice čekajući muža pomorca da se vrati sa mora. Kada joj je ponestalo svile, počela je da u rad utkiva sopstvenu kosu. Prema predanju, do završetka rada potpuno je osedela. Njen vez danas je jedan od simbola Boke Kotorske.
Veruje se da je dočekala svoga supruga, pa je ova jedinstvena slika darovana Gospi od Škrpjela i nalazi se u muzeju.
RIZNICA KOJA ČUVA VEKOVE
U muzejskom delu kompleksa nalaze se staro oružje, pomorski instrumenti, dokumenti, relikvijari i brojni zavetni darovi. Prema podacima koje navodi crkvena riznica, među najvrednijim predmetima nalaze se i relikvije koje se povezuju sa Časnim krstom, Svetim Nikolom i Svetim Tripunom, zaštitnika Kotora.
Svaki predmet svedoči o vremenu kada su bokeljski brodovi stizali u najudaljenije luke Mediterana.
ZAŠTO TREBA DOĆI?
Zbog istorije, arhitekture, muzeja. Zbog pogleda na Perast i planine koje se obrušavaju u more. Ali najviše zbog jedne jednostavne činjenice – Gospa od Škrpjela nije nastala zato što je neki vladar naredio da se podigne crkva. Nije nastala zato što je neko imao novac. Nastala je zato što su generacije običnih ljudi vekovima verovale u istu priču. I bile dovoljno uporne da usred mora naprave kopno. Kada se čamac vrati u Perast, a ostrvo ostane iza vas, shvatićete da ste posetili mnogo više od turističke atrakcije. Posetili ste mesto gde su vera, legenda i istorija uspele da pobede prirodu.
Tekst i fotografije: Aleksej Buila
FAŠINADA: KADA ČITAVA BOKA I DANAS GRADI OSTRVO
Svakog 22. jula Peraštani izlaze na more. U čamce utovaruju kamenje i bacaju ga oko ostrva. Običaj se naziva Fašinada i predstavlja živu vezu sa događajem iz 1452. godine. Malo je mesta u Evropi koja i danas obnavljaju legendu staru više od pet vekova. U ovoj morskoj procesiji učestvuju punoletni muškarci predvođeni sveštenikom, a kamenje oko ostrva odlažu meštani bez obzira kojoj veri pripadaju, negujući običaje i tradiciju ovog mesta.
STO POMIRENJA
Jedna od zanimljivosti na ostrvu je svakako i sto pomirenja. U 17. veku se u dvorani pomirenja, koja se nalazila naspram ulaza u crkvu, nalazio i sto pomirenja. U pomiriteljsku kućicu je sveštenik dovodio zavađene porodice, neretko ih je zaključavao i ostavljao bez hleba i vode sve dok se pomire. I danas se uz crkvu nalazi pomiriteljski sto. Prepoznaćete ga po tome što ploču nose dva čoveka na kičmi i leđima, a baš tako se najbolje može i predstaviti teret svađe.
