Manasija je na prvi i svaki naredni pogled moćna i monumentalna. Kamene zidine, kula i crkva obavijene su neobičnom tišinom i spokojem. Manastir i danas živi. Svakodnevno je u porti na desetine i stotine ljudi. Žamor se skoro i ne čuje, jer većina želi da upije i oseti duh prošlih vremena kada je ovde živeo i gradio despot Stefan Lazarević.
Manastir je sagrađen na visoravni u blizini Despotovca, koja se spušta ka reci Resavi. Zbog toga je prvobitno i dobio ime Resava, a tek potom Manasija. Ovo je jedan od najznačajnijih srpskih srednjovekovnih manastira. Čuven je po svojoj Resavskoj školi, koja je bila kulturno stecište tadašnje države.
Kulturni centar stare Srbije
Manastir i crkvu Svete Trojice i danas čuva utvrđenje. Na ulazu se otvaraju masivna vrata i kroz njih se ulazi u svet istorije i duhovnosti. Kameno utvrđenje pogled prvo mami ka nebu. Tamo se susreću oblaci i kule sa kojih su vitezovi branili svoje. Potom se pogled spušta na crkvu. Tu i počinje priča o nastanku ovog svetog mesta.
Manastir je zadužbina despota Stefana Lazarevića, sina kneza Lazara i kneginje Milice. Podigao ga je između 1407. i 1418. godine, kao svoj mauzolej. Tu je sahranjen 1427. godine. Bio je vitez Reda Zmaja, prosvetitelj i pokrovitelj umetnosti i kulture. Manastirska crkva se nalazi u sredini kompleksa. Posvećena je Svetoj Trojici i podatke o njenoj gradnji ostavio je despotov savremenik i biograf Konstantin Filozof.
U Manasiju su po osnivanju dovedeni učeni monasi, koji su osnovali Resavsku školu. Pretpostavlja se da je u prepisivačkoj i prevodilačkoj radionici u to vreme bilo pohranjeno više od 20.000 rukopisa. Škola se nalazila na spratu Trpezarije, čiji ostaci i danas ostavljaju bez reči posetioce dok prolaze kroz hodnike nekadašnjeg kulturnog centra Srbije za koji postoje podaci da je radio čitava dva veka.
Usponi i propadanja
Koliko je Manasija bila važna govori i podatak da su je Turci odmah preuzeli posle pada Smedereva i despotovine. Đurađ Branković je 1444. godine uspeo da je povrati. Deceniju kasnije stradala je u požaru, a Đurađ je umro. Turci su je 1458. ponovo osvojili i utvrđeni manastir im je bio strateški važan za odbranu.
Duhovni život u manastiru je zamro i obnovljen je tek za vreme Prvog srpskog ustanka. Knez Miloš Obrenović je 1832. obišao Manasiju i naredio njenu obnovu. Početkom 20. veka Manasija je ponovo propadala, ali je krajem istog veka stala na noge. Tako je tekao život despotove zadužbine kroz vekove.
Crkva Svete Trojice pod čijim petokupolnim svodovima su hodili mnogi, spada u najreprezentativnije građevine moravskog stila. Fasada je pokrivena tesanikom i slojem maltera. A unutrašnjost crkve donosi novu priču i nadahnuće. Iako oštećen, živopis crkve predstavlja umetničku celinu srpskog srednjovekovnog stvaralaštva i ikonopisa.
Na površini od preko 2.000 kvadratnih metara, danas se u fragmentima na svega 700 kvadrata vide delovi fresaka Hristovih čuda, Hristove parabole o bogatašu i siromašnom Lazaru, carskoj svadbi, bludnom sinu. U oltarskom prostoru očuvani su samo delovi anđela, a ispod su scene Hristovog javljanja posle vaskrsenja. U središtu oltarske apside su sačuvane kompozicije Poklonjenje arhijereja i Pričešće apostola.
Zatim, tu su scene Uspenja Bogorodice, a na zapadnom zidu portret despota Stefana u ktitorskoj kompoziciji. Naslikan je sa žezlom u desnoj, a u levoj ruci drži maketu crkve i ispisanu molitvu na svitku.
Stasit, visok riđokosi vitez i vladar obučen je u svečanu odoru ukrašenu belim dvoglavim orlovima, dok ga kruniše Hrist, a anđeli mu daruju mač. U priprati crkve koja je stradala u eksploziji baruta freske Vaseljenskih sabora i scene iz Kalendara sačuvane su tek u tragovima.
Vrhunac srpske srednjovekovne arhitekture
Monumentalnost ovog manastira je i u utvrđenju oko crkve sa 11 kula, od kojih je najveća Despotova. Utvrđenje je vrhunac srpske arhitekture kasnog srednjeg veka. Na dva metra od bedema podignut je još jedan odbrambeni zid. Na severoistoku je Mali grad sa dvanaestom kulom. Pretpostavlja se da je služio za smeštaj posade koja je bila izdvojena od monaške zajednice.
Svaka kula je imala prizemlje i šest spratova, ali i po nekoliko „mašikula“, odnosno ispusta za napad na neprijatelje. Služile su samo za odbranu. Donžon kula ili Despotova kula je spolja bila ukrašena arkadama, stubićima i prozorima koje krase gotski zalomljeni lukovi.
Teško je danas lakim korakom izaći iz manastirske porte kroz velika, masivna vrata s mišlju da je ostalo još nešto što nije viđeno u ovom utvrđenju duhovnosti, istorije, umetnosti i državništva. A, još je teže oteti se pomisli i da valja ostati koji minut ili sat duže van spoljašnjeg sveta, zbog spokoja koji vlada ovim prostorom.
