MANASTIR GRADAC, ZADUŽBINA KRALJICE JELENE ANŽUJSKE

Skriven izvan glavnih puteva, na šumovitim obroncima Golije, manastir Gradac ne otkriva se putniku odjednom. Ako pratite saobraćajne znakove i na vreme skrenete s glavnog druma, najpre će vam se kroz krošnje ukazati kupola, zatim svetli kamen Bogorodičine crkve, a tek kada se zakorači u portu postaje jasno da je pred posetiocem mnogo više od još jedne srednjovekovne zadužbine.

Podignut na uzvišenoj zaravni iznad reke Brvenice, nedaleko od Raške, Gradac je mesto na kojem su se u kamenu sreli pravoslavni Istok i katolički Zapad. Njihovi tragovi ovde nisu ostali kao ožiljci sukoba, već kao delovi istog zdanja.

Manastir je u poslednjoj četvrtini 13. veka podigla kraljica Jelena Anžujska, supruga kralja Stefana Uroša Prvog i jedna od najznačajnijih žena dinastije Nemanjić. Njeno poreklo ni danas nije potpuno razjašnjeno, ali je izvesno da je bila tesno povezana sa zapadnim vladarskim kućama i da je tokom života pomagala i pravoslavne manastire i katoličke redove i hramove u Primorju.

KRALJICA IZMEĐU MUŽA I SINOVA

Jelena je u Srbiju stigla sredinom 13. veka kao nevesta kralja Uroša Prvog, za čije su duge vladavine razvijani rudarstvo i trgovina, jačana država i podizane velike zadužbine. Njihovi sinovi Dragutin i Milutin, međutim, nisu bili samo naslednici prestola već i akteri jednog od najvećih porodičnih lomova Nemanjića.

Nezadovoljan što mu otac nije predao deo vlasti, Dragutin je 1276. godine podigao vojsku i pobedio Uroša. Zbačeni kralj povukao se iz svetovnog života, zamonašio se kao Simeon i umro već naredne godine.

Dragutin je majci poverio prostranu oblast koja je obuhvatala Zetu, Trebinje, Plav i Gornji Ibar, pa je Jelena nastavila da vlada kao „velika kraljica”. Kada se Dragutin, posle povrede, 1282. godine u Deževi odrekao prestola u korist mlađeg brata Milutina, ona je ostala jedna od retkih ličnosti sa autoritetom kod obojice sinova.

Braća su se kasnije sukobila oko vlasti i nasleđa, a Jelena je nastojala da između njih sačuva mir. Tako je žena došla sa Zapada postala oslonac dinastije koja se lomila iznutra, dok je istovremeno samostalno upravljala svojom zemljom, vodila prepisku sa Dubrovnikom i papstvom, osnivala škole za devojke, pomagala siromašne i podizala hramove.

U tom vremenu porodičnih i državnih previranja nastajao je Gradac, ne samo kao njena zadužbina nego i kao mesto koje je izabrala za svoje večno počivalište.

Arhiepiskop Danilo Drugi zapisao je da je kraljica naredila da se okupe najbolji majstori njene države kako bi u Gradcu podigli „predivnu crkvu” posvećenu Blagovestima Presvete Bogorodice. Oni su u tradicionalnu rašku arhitekturu uneli romaničke i ranogotičke oblike, pa se na fasadi i danas izdvajaju prelomljeni lukovi, mermerni portali, bifore, rozete i nizovi slepih arkada.

Posmatrana spolja, crkva deluje gotovo neoštećeno, skladno i celovito. Unutrašnjost, međutim, priča sasvim drugačiju istoriju.

Na visokim zidovima smenjuju se ogoljeni kamen, bledi tragovi boje i fragmenti fresaka koji su uspeli da prežive vekove bez zaštite. Iznad njih ponovo se uzdiže kupola, a među ostacima starog živopisa danas stoje ikone, pevnice, svećnjaci i bogoslužbeni predmeti. Obnova nije sakrila rane hrama. Ostavila ih je vidljivim, kao granicu između onoga što je vreme odnelo i onoga što mu se oduprlo.

Gradac je pustošen i obnavljan više puta. Krajem 16. veka zatečen je oronuo i bez krova, ali je popravljen i pokriven olovom. Konačno je opusteo krajem 17. veka, u vreme austrijsko-turskih ratova, kada je olovni pokrivač ponovo skinut. Urušili su se svodovi, tambur i kupola, dok su bujice odnosile ostatke manastirskih zdanja. Tek početkom 20. veka ruševine su dobile privremenu zaštitu, a temeljna obnova glavne crkve izvedena je između 1963. i 1975. godine.

OLTAR KOJI NE GLEDA PREMA ISTOKU

Jedna od najzanimljivijih tajni Gradca ne nalazi se u velikoj Bogorodičinoj crkvi, nego u malom hramu Svetog Nikole, podignutom na steni u jugoistočnom delu porte.

Pravoslavni hramovi po pravilu su postavljeni tako da im oltar bude okrenut ka istoku, simbolično prema izlasku sunca i Hristu kao svetlosti sveta. Sveti Nikola u Gradcu od te ose znatno odstupa: njegov pravougaoni oltarski prostor okrenut je ka jugoistoku.

Ni arhitektonski ne liči sasvim na uobičajene pravoslavne hramove svoga vremena. Jednobrodna crkvica bez kupole, sa pravougaonom apsidom, po svom rešenju bliska je katoličkim propovedničkim crkvama i primorskim kapelama cistercitskog porekla.

Zbog toga postoji pretpostavka da je podignuta pre glavnog hrama kako bi u njoj bogoslužili katolički majstori pristigli iz Primorja da grade kraljičinu zadužbinu. Ako je to tumačenje tačno, onda je u vremenu kada je raskol između Istočne i Zapadne crkve već bio duboko ukorenjen, u Gradcu postojao prostor u kojem su katolici mogli da se mole dok su podizali jedan od velikih pravoslavnih hramova.

Ne postoji dokument koji bi tu priču pretvorio u neospornu istorijsku činjenicu. Ipak, položaj crkve, njena orijentacija i graditeljske odlike čine je osnovanom. Po završetku manastira Sveti Nikola je, po svoj prilici, postao dvorska kapela kraljice Jelene, čije su odaje mogle biti u obližnjem konaku.

Tako mala crkva, gotovo neprimetna pored monumentalne zadužbine, možda čuva najsavremeniju poruku čitavog Gradca: različitost ne mora da bude prepreka za zajedničko delo.

OD KRALJEVSKE KRUNE DO MONAŠKE RIZE

Istorijski izvori kažu da se pred kraj života Jelena odrekla vladarske raskoši i primila monaški postrig u Skadru, pri hramu Svetog Nikole. I kao monahinja zadržala je ugled koji je stekla kao kraljica, ktitorka i dobrotvorka.

Umrla je 8. februara 1314. godine u svom dvoru u Brnjacima. Njeno telo je po oštroj zimi preneto u Gradac, gde je sahranjena uz prisustvo arhijereja, vlastele, siromašnih kojima je pomagala i njenog sina, kralja Milutina. Dragutin, zbog tadašnjeg sukoba sa bratom, nije prisustvovao sahrani, ali je kasnije došao na majčin grob.

Kada su monasi vekovima potom napustili manastir pred opasnošću, poneli su i njene mošti. Gde su ih sakrili, do danas nije poznato.

Grob velike kraljice ostao je u Gradcu, a život se u manastir vratio. Danas je to ženski manastir, uređen i tih, okružen zelenilom, ostacima srednjovekovnih zdanja i planinama koje ga odvajaju od žurbe savremenog sveta.

Kasnopopodnevno sunce prelazi preko kamene fasade, dok se u porti jedva čuju koraci posetilaca. Pred očima su obnovljena kupola, zidovi koji su vekovima stajali pod otvorenim nebom i mala crkva čiji oltar ne gleda tamo gde bismo očekivali.

U Gradcu ništa od toga ne deluje kao protivrečnost. Naprotiv, sve pripada istoj priči – o kraljici koja je nosila krunu, upravljala zemljom i na kraju izabrala monašku rizu, o mužu i sinovima čiji su sukobi menjali Srbiju, kao i o mestu na kojem su Istok i Zapad, barem na trenutak, umeli da gledaju u istom pravcu.

Tekst i fotografije: Aleksej Buila